Demirtepe aynı daralmanın üstündedir

Köy boğaza 1,5, Saros'a 4 kilometre uzaklıktadır. Bolayır'a kuş uçuşu iki kilometre, karayoluyla 4,8 kilometre.

Yani Bolayır'ın yirmi beş asırdır tekrar tekrar askerî ilgi görmesinin sebebi ile Demirtepe'nin bugün durduğu yerin sebebi aynıdır. Lysimakheia, Kardia ve Miltiades'in duvarı

On sekiz talentten bir talente

Verginin seyri tek başına bir hikâye anlatıyor.

MÖ 454/3–452/1: Khersonesos'a biçilen vergi on sekiz talenttir. Bu, listedeki en yüksek kalemlerden biridir.

MÖ 450/49: on üç talent ve 4.840 drahmi.

MÖ 447/6 sonrası: toplam katkı sert biçimde düşer ve artık Khersonesos kentleri arasında ayrı ayrı bölünür; Agora'nın payı bir talent düzeyindedir.

Sebebi tartışmalıdır. Envanter dört ayrı açıklamayı yan yana sıralar: eski Khersonesos devletinin bir süre daha ayakta kalması, bağımsız kentlerin ortak ödeme düzeni kurması, gemi katkısından nakit vergiye geçilmesi ya da Atinalı yerleşimcilerin gelmesinin sonucu olması. Aynı yıllarda Perikles'in kıstaktaki savunmayı onarttığı ve bin Atinalı yerleşimci getirdiği biliniyor; bazı araştırmacılar düşüşü buna bağlar.

Kesin olan, rakamın kendisi: on sekiz talent, listedeki en yüksek kalemlerden biriydi. Kıstağın üstündeki bu kent, Atina için ciddi bir gelir kaynağıydı.

Haritadaki iğne Demirtepe'nin yanına düşüyor

Antik yerleşimleri kaynak metinlerle eşleştiren ToposText adlı veritabanında Agora maddesi vardır. Kayıtta modern karşılık olarak Bolayır gösterilir — ama soru işaretiyle. Güven derecesi alanında yazan tek kelime şudur: düşük.

Verilen koordinat 40.513 kuzey, 26.784 doğudur. Bu nokta haritada Demirtepe'nin hemen batısına düşer; köyün adı iğnenin yanı başında görünür.

Polis envanteri aynı kent için 40°30′ kuzey, 26°45′ doğu verir. Bu, ondalık karşılığıyla 40,500 / 26,750 eder; ToposText'in noktasına uzaklığı yaklaşık üç kilometredir.

Yani iki ayrı referans, biri 2004 tarihli akademik envanter biri dijital veritabanı, aynı küçük daralmayı işaret ediyor. Haritadaki iğnenin Demirtepe'nin yanına düşmesi tek başına bir dijital tesadüf değil.

Bu, kentin yerinin bilindiği anlamına gelmiyor. İki koordinat da aynı kesinlikte ölçülmüş arkeolojik veriler değil, aynı tarihsel çıkarımın iki gösterimidir. Envanterin kendi sınıflandırması ortada duruyor: Agora, yeri yalnızca belli bir olasılıkla saptanmış üç yerleşimden biridir.

Bu bir buluntu yeri değildir. Düşük güvenli bir kayıtta koordinat, kentin bulunduğu yeri değil, araştırmacının yaklaşık olarak işaretlediği yeri gösterir. Ondalık basamaklar bir kesinlik izlenimi verir; o kesinlik verinin kendisinde yoktur. Agora'yı Bolayır'a bağlayan asıl dayanak, koordinat değil, yüzey araştırmalarındaki seramik buluntularıdır.

Bugünkü lokalizasyon önerileri Agora'yı Bolayır'a yerleştiriyor. Kentin sınırlarını, merkezinin tam olarak nerede olduğunu ve Demirtepe'ye ne kadar yaklaştığını ise bilmiyoruz.

Kaydın söylediği asıl şey de bu: MÖ 480'de Pers ordusunun tam ortasından geçtiği kentin yeri hâlâ açık bir sorudur ve tartışmada kullanılan referans noktalarından biri bugün Demirtepe'nin dibine kadar geliyor.

Aynı kayıt, kentin Herodotos'tan Atina vergi listelerine kadar altı ayrı eserde geçtiğini gösteriyor. Agora'nın var olduğu ve antik kaynaklarda iyi belgelendiği tartışmalı değil; tartışmalı olan, kent merkezinin tam olarak nerede durduğudur.

Bu belirsizlik Agora'ya özgü de değil. Envanter, yazılı kaynaklarda adı geçen yirmi dört Khersonesos yerleşiminden yalnızca üçünün makul şüphenin ötesinde tespit edilebildiğini söyler: Alopekonnesos, Elaious ve Madytos. Üçü daha — Khersonesos/Agora, Kardia ve Sestos — belli bir olasılıkla konumlandırılmıştır. Geri kalan on sekizinin yeri bilinmemektedir.

Sebep olarak sistematik arkeolojik araştırmanın eksikliği gösterilir; kazı yapılmış tek yer Elaious'tur. Yani bu yarımadada bir antik kentin yerini “bilmemek” istisna değil, kuraldır.

Aynı duvar iki yüzyılda üç kez yapıldı

Kıstağı kapatan duvar bir kez yapılıp kalmadı. Aynı hat, iki yüzyıl içinde en az üç kez yeniden tahkim edildi:

MÖ 6. yüzyıl — Miltiades. İlk duvar. Kaynağı Herodotos'tur.

MÖ 447 dolayları — Perikles. Atina yarımadaya bin kişilik yeni bir yerleşimci grubu gönderdiği sırada duvar yeniden yapılır. Plutarkhos kaydeder.

MÖ 398 — Derkylidas. Spartalı komutan, Trak akınlarından zarar gören Khersonesos halkının çağrısı üzerine Hellespontos'u geçer. Ksenophon'un anlattığına göre yarımadada on bir ya da on iki kent bulur ve kıstağın genişliğini otuz yedi stadion olarak ölçer. Duvarı bölüm bölüm askerlere paylaştırır, payını ilk bitirene ödül vaat eder ve hasat vaktinden önce işi tamamlar.

İki ölçüm arasındaki fark bir stadion — yaklaşık iki yüz metre. Yüz altmış yıl arayla, iki ayrı kaynak, aynı daralmayı neredeyse aynı sayıyla veriyor.

Derkylidas yalnızca duvarı yapmadı. Envanter, Agora'nın Derkylidas döneminde de yeni yerleşimciler aldığını kaydeder. Kenti tahkim etmekle nüfuslandırmak aynı işin iki yüzüydü; kaynaklarda izlenebilen iskân evrelerinden biri budur.

Duvarın kalıntılarının tam yeri bilinmiyor. Envanter bu konuda Kahrstedt'in 1954 tarihli incelemesine yönlendirir. Kıstağın en dar kesimini, yani Bolayır'ın birkaç kilometre doğusunu öneren tarifler envanterden değil, bu literatürü özetleyen daha yeni kaynaklardan gelir.

Duvarın hattı çoğu tarifte Agora'nın yanından geçer; bazı modern kaynaklar duvarı doğrudan bu kentin adıyla anar. Kentin yeriyle duvarın yeri, birbirine bağlı iki açık sorudur.

Arşivde daha önce kurulan zincirin en eski halkası budur. 1915'in taş tabyaları, betonarme koruganlar ve 1942'de köye konuşlanan tümen, aynı daralmanın çok sonraki tekrarlarıdır. Katmanlar yazısı

Aslan ve arpa tanesi

Kente atfedilen sikke serileri var. MÖ 6. ve 5. yüzyıla ait olanlar, Agora'nın Miltiades'in devletinin merkezi olduğu döneme bağlanır; MÖ 350 dolaylarından itibaren de gümüş ve bronz basımlar görülür.

Gümüş: ön yüzde başı geriye dönük, sıçrayan bir aslan; arka yüzde dörde bölünmüş çukur kare içinde değişen figürler — zeytin yaprağı, yunus, kertenkele.

Bronz: ön yüzde aslan başı ya da Athena başı; arka yüzde bir arpa tanesi; üstünde ΧΕΡ ya da ΧΕΡΡΟ yazısı.

Arpa tanesini kıstağın tahıl ekonomisiyle ilişkilendirmek mümkün: yarımada verimliydi ve MÖ 5. yüzyılın sonlarında Pontos tahıl ticareti Atina ekonomisi için hayatiydi. Bu bir yorumdur, envanterin kendi açıklaması değil. Aynı toprakta bugün de buğday ekiliyor.

Bu sikkelerin bütün Khersonesos'a ait ortak bir basım mı, yoksa Agora'nın kendi kent parası mı olduğu tartışılır. Envanterin tercihi ikincisidir.

Bir bilginin yüz elli yılda kat ettiği yol

Agora'yı Bolayır'a bağlayan bilgi tek bir keşiften gelmiyor; üst üste binen bir zincir:

Antik metinler. Herodotos, Ps.-Skylaks, Demosthenes, Strabon. Kentin yerini tarif ederler ama koordinat vermezler.

19. yüzyıl saha gözlemleri ve 20. yüzyıl çalışmaları. Kahrstedt'in 1954 tarihli Khersonesos incelemesi, Atina vergi listelerinin yayını, Isaac'ın 1986 ve Loukopoulou'nun 1989 tarihli kitapları. Bolayır önerisi bu literatürde şekillenir.

2004. Kopenhag polis envanteri bu birikimi tek maddede toplar ve sonucu ihtiyatlı bir cümleyle bağlar.

Bugün. ToposText ve benzeri veritabanları aynı sonucu bir haritada bir noktaya çevirir.

Zincirin son halkası, ilk halkasından daha kesin görünüyor — oysa taşıdığı bilgi aynı. Haritadaki iğne, yüz elli yıllık bir tahminin dijital biçimidir.

Agora ile Lysimakheia aynı yer mi?

Bu arşiv önce ikisini ayrı yerler olarak yazmıştı. Polis envanteri bunun tersini söylüyor: Khersonesos/Agora çoğunlukla Hellenistik Lysimakheia ile özdeşleştirilir; dayanak Strabon'un ilgili parçalarıdır.

Doğru ifade şu: aynı yerde birbirini izleyen iki kent olması, kabul gören görüştür. Kesin değildir, ama “yan yana iki ayrı kent” demek kaynakların söylediğinden uzaklaşmak olur.

Özdeşleştirme doğruysa, Lysimakheia bomboş bir araziye kurulmuş yeni bir kent değil, Agora'nın yerinde ya da onun devamında kurulmuş olmalıdır. Bu, kentin sıfırdan planlanmadığı anlamına gelmez; antik kent kuruluşlarında eski yerleşimin üstüne baştan tasarlanmış bir kent oturtulabiliyordu.

“Kuruluş: MÖ 310”

2004 tarihli bir Gelibolu tanıtım sayfası Bolayır'ın kuruluş tarihini MÖ 310 olarak veriyor.

Bu tarih Bolayır'ın değil, Lysimakheia'nın kuruluş tarihidir; kaynaklar MÖ 309–308'i işaret eder. Yani yirmi yıl önceki bir köy tanıtımı bile, Bolayır'ın kendi başlangıcını antik kentin başlangıcı sayıyordu.

Aynı sayfa, Bizans döneminden ayakta kalan yapı bulunmadığını, yalnızca içinde hâlâ oturulan birkaç Rum evi ile yapım tarihi bilinmeyen çok eski bir çeşme kaldığını kaydediyor.

Çimpe Kalesi nerede? Üç ayrı cevap

“Çimpe Kalesi Bolayır'dadır” cümlesi yaygındır ama bugün savunulabilir değildir. Kalenin yeri tartışmalıdır ve tartışma en az yirmi yıldır sürüyor.

2004: Bir Gelibolu tanıtım sayfası kaleyi “Gelibolu'nun 10–12 km dışında, Kara Yokuş mevkiinde” gösteriyor; Namaztepe'yi de oradan 4 km içeride konumlandırıyor. Aynı sitenin Bolayır sayfası ise Çimpe'yi köydeki eserler arasında sayıp hepsinin birbirine yürüme mesafesinde olduğunu yazıyor. Tek bir kaynak, iki ayrı sayfada iki ayrı yer söylüyor.

2023: ÇOMÜ Sanat Tarihi'nden Prof. Dr. Ali Osman Uysal, Bolayır yakınında Çimpe diye gösterilen yapının kesinlikle Çimpe olmadığını, 19. yüzyılda yapılmış geç Osmanlı dönemi bir tabya olduğunu belirtiyor; 2005–2017 arasında yürüttüğü yüzey araştırmasına dayanıyor ve kalenin aranması için yeni bir proje önerdiğini söylüyor.

2024: Hacettepe'de tarih doktora öğrencisi Metin Tetik, kalenin Tekirdağ'ın Şarköy ilçesine bağlı Yeniköy yakınlarında, Cinbasar Tepe'de olduğunu öne sürüyor. Dayanağı yer adı, 1475 tarihli Gelibolu Defteri'ndeki bir kayıt ve kroniklerdeki ad varyasyonları.

Ad meselesi eskidir: Bizanslı tarihçi Ioannes Kantakuzenos Tzympe yazar; Âşıkpaşazâde'nin bir baskısında Çint Hisarı, Friedrich Giese'de Çimbi geçer. Tetik'in dayandığı ad benzerliği, yüz yılı aşkın süredir bilinen bir malzemedir; yeni olan, o adın araziyle eşleştirilmesidir.

Bu arşiv, kalenin yerini bildiğini iddia etmiyor. Söylenebilecek olan şudur: Osmanlı'nın Rumeli'deki ilk üssü 1352'de kurulmuştur, adı kaynaklarda Tzympe ve türevleriyle geçer, yeri kesin değildir.

“Bul, ayır” — adın iki hikâyesi

Bolayır adının nereden geldiği, Süleyman Paşa'ya bağlanan bir rivayetle anlatılır. Evliyâ Çelebi'nin Seyahatnâme'sinde ve ondan beslenen anlatılarda paşa, lalasına seslenerek dağılan İslam askerini bulup ayırmasını, kaleyi ondan sonra fethetmesini söyler. Yörenin adı bir süre “Bul Ayır” olarak anılır, zamanla söylene söylene Bolayır'a döner.

Bu, halk etimolojisinin klasik biçimidir: anlamı bilinmeyen bir ad, tanıdık Türkçe sözcüklere bölünüp bir olaya bağlanır. Evliyâ Çelebi Seyahatnâme boyunca bunu çok yapar; İstanbul'u “İslambol”a bağlaması aynı yöntemin en bilinen örneğidir.

Dilcilerin önerdiği açıklama başkadır: adın, Yunancada yamaç anlamına gelen sözcükten geldiği, Türkçedeki bayır sözcüğüyle benzeşerek bugünkü biçimini aldığı ileri sürülür. Bu köken, elimizdeki kaynaklarda kesinleşmiş değildir; bir öneri olarak kaydediyoruz.

İki açıklama arasındaki fark yalnızca dilbilgisel değildir. Rivayet adı 1354'e bağlar; dil önerisi ise adın fetihten önce de orada olduğunu söyler. Bolayır'ın altında bir antik kent bulunduğu düşünülürse ikincisi şaşırtıcı olmaz.

Bir de yabancı biçimi var. Batı kaynaklarında Bolayır uzun süre Bulair diye yazıldı; kıstak İngilizce literatürde bugün de “Bulair Isthmus” olarak geçer ve 1913'teki muharebe “Battle of Bulair” adıyla kayıtlıdır. Bolayır üzerine yabancı kaynak arayan biri, adı bu biçimde aramadıkça sonuca ulaşamaz.

Üçüncü mezar kimin? İki kaynak, iki cevap

Naci Sadullah 1935'te türbeyi gezerken Lala Şahin Paşa'nın mezarının Süleyman Paşa'nın ayakucunda olduğunu öğreniyor ve üçüncü bir mezarı soruyor. Aldığı cevap:

— Ona bakma, o insan mezarı değil… Hayvanmış o! Söylediklerine göre bu mezar Süleyman Paşa'nın atınınmış!

Ekrem Hakkı Ayverdi'nin tarifinde ise atın ayakucunda yattığı bir levhayla bildirilir; Ayverdi bunun ne kadar doğru olduğunun tahkiki güç olduğunu ekler.

İki kaynak aynı türbede aynı üç mezarı sayıyor ama hangisinin kime ait olduğunda ayrılıyor. Köy anlatısıyla mimarlık tarihinin çakıştığı bir nokta. 16 Kasım 1935 tarihli röportaj

On bir yıl, sonra yetmiş dokuz yıl

1935 ile 1946 arasında geçen on bir yıl, bu arşivin en somut karşıtlıklarından biridir: aynı güzergâh, aynı iki anıt, biri harap, biri onarılmakta. 22 Mayıs 1946 tarihli yazı

1946'daki onarımın üstünden 2025'e kadar yetmiş dokuz yıl geçti. Arada bilinen tek büyük müdahale 2001'dedir.

Mermerlerdeki yazılar

1935'te köylüler mezar taşlarını mermer sanıp oturak yapmıştı. Naci Sadullah taşların üstüne kazınmış karalamaları okur ve ikisini yazıya geçirir:

“Gelibolu'dan Keşan'a giderken yazılmıştır: Çanakkaleli Hüseyin.”

“Fatma da, ben de burada bir hayli eğlendik: Affan, Fatma…”

Köylülerin anlattığına göre taşları dağıtan bir depremdi. Bugün o taşların yerinde yeni bir çevre düzenlemesi var.

Caminin minaresi

Bombardımanın izi Bolayır'da hâlâ görülebiliyor. Gazi Süleyman Paşa Camii'nin minaresinin küpten yukarısı bombardımandan sonra yenilenmiştir; alt kısmı eskidir.

Ayverdi, caminin pencere kemerlerinin sivri olup kemer aynasının içeriye gömülü bulunmasını, Birinci Dünya Savaşı'nda bir gülle isabetiyle açıklamanın muhtemel olduğunu yazar.

Aynı savaşın Demirtepe çevresindeki izi ise taş tabyalardır. 1935'te o tabyaların içinde göçmen aileler yaşıyordu. Koruganlar yazısı

1935'te yolda rastlanan ilk insan

Naci Sadullah, Gelibolu'dan Demirtepe'ye yaylı arabayla giderken yol boyunca kimseye rastlamadığını yazar. Üç buçuk saat sonra karşılaştığı ilk insan Bolayır değirmenindedir.

Aynı değirmen, yirmi yıl sonra Demirtepe'nin buğdayını öğütecektir. Muhabirin boş bir yolda rastladığı tek işaret, köyün ekonomik hayatının merkezlerinden biriydi. Un öğütme yazısı