Demirtepe'de Hıdrellez: Niyet Çömleği ve Gül Fidanı

Güncelleme Tarihi: 8 Kasım 2024 - 21:15

Demirtepe'de Hıdrellez mayıs başında köy çamlığında kutlanır. Kutlamanın merkezinde niyet çömleği vardır: herkes suya dayanıklı küçük bir eşya koyar, çömlek örtüyle kapatılıp açmamış bir gül fidanının altına gömülür, sabah kırmızı örtülü bir kız çocuğu açar ve her eşya için bir mani okunur.

Demirtepe'de Hıdrellez: Niyet Çömleği ve Gül Fidanı

Demirtepe'de Hıdrellez, mayıs başında köy çamlığında kutlanır. Hazırlıklar bir hafta önce başlar: evler temizlenir, badana yapılır, sütlü yiyecekler hazırlanır. Kutlamanın merkezinde niyet çömleği vardır — herkesin küçük bir eşya koyduğu, gül fidanı altına gömülen ve sabah açılan çömlek.

Bu sayfada gri zeminli kutular demirtepe.net tarafından sonradan eklenmiştir; arşiv kayıtlarıyla karşılaştırma ve açıklama amacı taşır.

Ne Zaman, Neden

Hıdrellez, Hızır ile İlyas'ın buluştuğuna inanılan günü kutlar. Geleneksel olarak 6 Mayıs'ta, 5 Mayıs'ı 6'ya bağlayan geceden itibaren yapılır.

Baharın başlangıcı sayılır. Hızır'ın insanlara şifa, bereket ve mutluluk getireceğine inanılır.

Yalnızca Demirtepe'ye özgü değil

Hıdrellez Anadolu'nun ve Balkanlar'ın geniş bir coğrafyasında kutlanır. 2017'de UNESCO'nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine Türkiye ve Kuzey Makedonya'nın ortak başvurusuyla alınmıştır.

Demirtepe'deki kutlamanın değeri, geleneğin buraya özgü olmasında değil, hangi ayrıntılarla yaşatıldığındadır: çömleğin gül fidanı altına gömülmesi, kırmızı örtülü kız çocuğu, her eşya için mani okunması, sağmal hayvanı olmayan evlere süt dağıtılması.

Bu ayrıntılar köyden köye değişir ve çoğu kayda geçmeden kaybolur.

Hazırlıklar

Hazırlıklar bir hafta öncesinden başlar. Evler baştan aşağı temizlenir, badana yapılır.

Hıdrellez günü için özel yiyecekler hazırlanır: börekler, çörekler, sütlaçlar.

Sağmal hayvanı olmayan evlere süt dağıtılır. Sütle yapılan yiyecekler Hıdrellez sofralarının vazgeçilmezidir.

Süt dağıtımı neden anlamlı?

Demirtepe'de kuru tarım tek başına çoğu haneyi geçindirmez; bu yüzden hemen her evde inek bulunur ve süt hanenin en düzenli geliridir. Sabah akşam sağılan süt her gün para demektir.

Yani Hıdrellez'de dağıtılan şey, köyün en değerli ve en nakde yakın ürünüdür.

Sağmal hayvanı olmayan evlere süt verilmesi, bayramlık bir jest değil; hanenin günlük gelirinden pay ayırmasıdır. Köy ekonomisi üzerine

Niyet Çömleği

Hıdrellez'den bir gün önce köyde herkes niyet çömleğine küçük bir eşya koyar. Bu eşyalar suya dayanıklı nesnelerden seçilir: tarak, yüzük, anahtar, eski para.

Çömlek, üzeri yeşil veya kırmızı bir örtüyle kapatılıp açmamış bir gül fidanının altına gömülür.

Herkes çömleğe koyduğu nişanıyla kendi kısmetine dair bir ipucu bekler. İnanışa göre Hıdrellez gecesi Hızır dileklerin gerçekleşmesine yardım eder.

Hıdrellez Sabahı

Sabah olduğunda herkes köy çamlığında toplanır.

Alanda bir kız çocuğu, başına kırmızı bir örtü örtülerek çömleğin başına oturtulur. Çömlek açılır, içindeki eşyalar tek tek çıkarılır.

Çıkan her eşya için bir mani okunur. Maniler, o eşyanın sahibinin dileğine dair mesajlar taşır. Kısmet açma inancıyla yapılan bu ritüel özellikle evlenmemiş genç kızlar için bir umut kaynağıdır.

Çamlık: kutlamanın yapıldığı yer

Kutlamaların yapıldığı köy çamlığı, köyün en çok kullanılan ortak alanıdır. Piknikler, yürüyüşler ve Hıdrellez hep orada yapılır.

Çamlığın kendisi de bir tarihe sahiptir: 1942'de köye konuşlanan askerî birlik döneminde düzenlenmiştir. Askerî birlik yazısı

1989'da köy futbol sahası yapılırken çamlıktaki birçok ağaç kesilmiş, bu köyde uzun süre tartışılmıştır. Çamlık yalnızca gölge değil, kuzey rüzgârlarına karşı doğal bir perde ve toprağın su tutmasına yardımcı bir örtüdür. Futbol sahası yazısı

Salıncaklar ve Oyunlar

Köyün kadınları salıncaklara binip “günahlardan arınmak” niyetiyle sallanır. Erkekler kendi aralarında güreş tutar.

Çocuklar körebe ve çelik-çomak gibi geleneksel oyunlar oynar. Kadınlar türkü söyler, tef çalar.

Tef mi, dare mi?

Bu metinde çalgı için tef denmiş. Köyde bayram şenliklerini anlatan bir başka kayıtta ise aynı çalgı dare olarak geçer.

İkisi aynı şeydir: elde çalınan çerçeveli davul. Dare, Rumeli ve Balkan Türkçesindeki söyleyiştir ve köye Dobruca'dan gelen dilin parçasıdır.

Yerel sözcüğün kayda geçirilmesi bu yüzden önemlidir; genel karşılığı yazıldığında kaybolan bir bilgidir. Bayram hatıraları

Salıncak, iki ayrı kayıtta

Ağaçlara kurulan salıncak hem Hıdrellez'de hem bayramlarda karşımıza çıkıyor.

Bayram anlatısında salıncaklara genç kızlar biniyor; Hıdrellez'de ise kadınlar “günahlardan arınmak” niyetiyle sallanıyor.

Yani aynı salıncak, iki ayrı günde iki ayrı anlam taşıyor: birinde eğlence, diğerinde ritüel.

Hıdrellez Sofrası

Sofralarda yaprak sarması, kapama, oğlak çevirmesi, süt böreği, nohutlu ekmek ve dolma yer alır.

Bu yiyecekler bir gün önceden hazırlanır.

Sofradaki Balkan izi

Kapama, Rumeli ve Balkan mutfağının bilinen yemeklerindendir; kuzu eti ile taze otların bir arada pişirilmesine dayanır. Bahar yemeğidir.

Nohutlu ekmek, nohut mayasıyla yapılan ekmektir. Köyde değirmen bulunmadığı için unun çevre köylerden getirildiği düşünülürse, bir Hıdrellez ekmeğinin arkasında öküz arabasıyla yapılan bir yolculuk vardır. Un öğütme yazısı

Süt böreği ise yine köyün kendi ürettiğine dayanır — tıpkı pesmet ve dızmana gibi. Pesmet ve dızmana

Kayda Geçen Ayrıntılar

Hıdrellez pek çok yerde kutlanır. Ama bir köyde nasıl kutlandığı — çömleğe ne konduğu, nereye gömüldüğü, kimin açtığı, ne okunduğu — genellikle yazıya geçmez.

Bu anlatı onu yapıyor: gül fidanı, kırmızı örtü, kırmızı örtülü kız çocuğu, her eşya için bir mani, sağmal hayvanı olmayan eve giden süt.

Bunlar bir geleneğin tarifidir. Uygulanmasa bile, tarifi duruyor.

Köyün ilk yıllarına dair gazete kayıtları için: Demirtepe Basın Arşivi

YORUMLAR 0

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yapın!

İlgili Haberler